Zelf meteoorkraters zoeken

NRC Handelsblad, 16 oktober 2010

In februari van dit jaar reisde een veertigkoppige geologische expeditie naar de Egyptische woestijn om de zogeheten Kamilkrater te onderzoeken. Hun bevindingen werden uitgebreid uit de doeken gedaan tijdens het European Planetary Science Congress, dat eind september in Rome werd gehouden. Ongetwijfeld zal de slechts 45 meter grote krater, die de Italiaanse mineraloog Vincenzo de Michele in 2008 opspoorde met behulp van het geografische computerprogramma Google Earth, binnenkort een plekje krijgen in de gezaghebbende Earth Impact Database. Deze lijst, die wordt bijgehouden door wetenschappers van de universiteit van Brunswick in Canada, telt momenteel 176 meteoorkraters, variërend van een slechts vijftien meter groot, onduidelijk exemplaar in de Amerikaanse staat Kansas tot de stokoude, driehonderd kilometer metende Vredefortkrater in de Zuid-Afrikaanse Vrijstaat. Daarmee is de lijst echter verre van compleet. Nog een slordige zeshonderd veelbelovende locaties wachten op nader onderzoek en elk jaar komen daar – mede dankzij Google Earth – wel een paar kandidaten bij.


De meeste 'officiële' inslagkraters zijn te vinden in Noord-Amerika en West-Europa. Dat komt niet doordat de kosmos het specifiek op deze gebieden heeft voorzien: de rest van de aarde is domweg minder goed verkend. Nieuwe kraters worden dan ook voornamelijk gevonden in onherbergzame streken. Veel van de nieuwe ontdekkingen zijn te danken aan het nauwkeurig afspeuren van satellietbeelden, al ma-ken lang niet alle aardobservatiesatellieten beelden waarop je kraters zou kunnen ontdekken. Maar slechts enkele van deze satellieten zijn uitgerust met instrumenten die details in de orde van enkele tientallen meters kunnen vastleggen.
In vergelijking met de maan telt de aarde veel minder inslagkraters. Er is echter geen enkele reden om aan te nemen dat onze planeet minder vaak door planetoïden, kometen en kleinere objecten uit de ruimte wordt getroffen. Dat daar maar betrekkelijk weinig van terug te vinden is, heeft te maken met de bijzondere omstandigheden op onze planeet. De ontelbare kraters die in de begindagen van het zonnestelsel moeten zijn ontstaan, vielen ten prooi aan de platentektoniek, die ervoor zorgt dat het aardoppervlak voortdurend wordt 'ververst'. Dat verklaart waarom de oudst bekende kraters, met de Russische Suavjärvi-krater als nestor, niet ouder zijn dan 2,4 miljard jaar. Latere kraters zijn vaak uitgewist door water-en winderosie. Daarbij komt nog dat de aardatmosfeer ervoor zorgt dat kleine objecten uit de ruimte het aardoppervlak niet eens ongehinderd kunnen bereiken.


Het is dus niet eenvoudig om inzicht te krijgen in de frequentie waarmee de aardbol kosmische inslagen te verwerken krijgt. Zelfs staat niet helemaal vast hoe groot een meteoriet moet zijn om min of meer ongeschonden de dampkring te kunnen passeren en een krater te slaan. Het opsporen van meteoorkraters op aarde – bijvoorbeeld met behulp van satellietbeelden van onherbergzame streken – kan deze gaten in onze kennis enigszins helpen dichten.


De meteoriet die de Kamilkrater veroorzaakte was groot genoeg. Na een vermoeiende rit van drie dagen, waarbij gps-apparatuur de weg door de ziedend hete woestijn moest wijzen, stuitten de onderzoekers op een krater die – dankzij het droge klimaat – nog bijna ongeschonden bleek te zijn. En dat was niet alles. In de omgeving werd ruim een ton aan brokstukken van een ijzermeteoriet gevonden. Het grootste fragment, dat 83 kilogram weegt, werd tweehonderd meter van de krater aangetroffen. Vermoed wordt dat dit brokstuk zich van de meteoriet heeft losgemaakt kort voordat deze zich met een snelheid van zo'n 12.000 kilometer per uur in het aardoppervlak boorde. Het Egyptisch/Italiaanse team heeft ter plaatse uitgebreid geologisch en topografisch onderzoek verricht. 'We zijn nog bezig met de bepaling van de ouderdom van de inslaglocatie, maar de krater is zeker minder dan tienduizend jaar oud – mogelijk minder dan een paar duizend jaar,' aldus expeditielid Luigi Folco. 'De inslag kan zelfs door mensen zijn waargenomen: archeologisch onderzoek van nabijgelegen oude nederzettingen kan het exacte moment helpen vastleggen.'


De Kamilkrater is niet de enige meteoorkrater die aan de hand van beelden van Google Earth is opgespoord, maar op dit moment wel de meest overtuigende. Een andere recente kandidaat is die van de Italiaanse natuurkundige Amelia Sparavigna. Ook de door haar in Soedan opgespoorde, tien kilometer grote cirkelstructuur lijkt bedrieglijk veel op een meteoorkrater. Maar deze 'Bayudakrater' zou evengoed een oude vulkaankrater kunnen zijn, zoals die in de omgeving wel meer te vinden zijn. En zo zijn er nog vele andere 'gegoogelde cirkels'. Voordat deze meteoorkraters genoemd mogen worden, zullen ze stuk voor stuk geologisch moeten worden onderzocht. Het nare is natuurlijk dat tegen de tijd dat die kraters in onherbergzame oorden als Soedan, West-en Midden-Australië en Afghanistan van nabij bekeken zijn, wetenschappers en hobbyisten via Google Earth alweer een nieuwe reeks cirkels in het landschap zullen hebben opgespoord.

Websites
Google Earth: http://earth.google.com/intl/nl/
Earth Impact Database: http://www.unb.ca/passc/ImpactDatabase
Impact Database van David Rajmon: http://impacts.rajmon.cz

 

Op dit artikel rust auteursrecht van NRC Handelsblad BV, respectievelijk van de oorspronkelijke auteur.