Zon over tien jaar in winterslaap

NRC Handelsblad, 15 juni 2011

Er zijn sterke aanwijzingen gevonden dat de magnetische activiteit van de zon afneemt. De vorige keer dat dit gebeurde – ruim drie eeuwen geleden – beleefden Nederlanders een ‘kleine ijstijd’.

De magnetische activiteit van de zon volgt een elfjarige cyclus, waarbij maxima en minima elkaar doorgaans netjes afwisselen. Het afgelopen zonnemaximum, dat in 2001 werd bereikt, werd echter gevolgd door een opmerkelijk lange periode van geringe activiteit. Volgens Amerikaanse zonnefysici die gisteren tijdens een bijeenkomst van de American Astronomical Society in New Mexico drie nieuwe onderzoeksresultaten presenteerden, was dat nog maar een voorproefje.

De onderzoekers baseren deze verwachting op een drietal factoren. De eerste is het dalende aantal donkere vlekken op de zon. Deze zonnevlekken, die enkele duizenden graden koeler zijn dan hun omgeving, worden veroorzaakt doordat sterke magnetische velden de aanvoer van warmte uit het binnenste van de zon hinderen. Ook inwendige stromingen en de afnemende magnetische activiteit aan de polen van de zon wijzen erop dat er verandering op til is.

Volgens Frank Hill van het National Solar Observatory is het uitzonderlijk dat deze factoren in dezelfde richting wijzen: 'Dat is een sterke indicatie dat de zonnecyclus mogelijk aan een winterslaap begint.' Samen met collega’s heeft Hill gegevens geanalyseerd van een netwerk van zes telescopen waarmee trillingen aan het zonneoppervlak worden geregistreerd. Deze oscillaties geven inzicht in het inwendige van de zon, ongeveer zoals aardbevingen inzicht geven in het binnenste van de aarde.

Uit de analyse blijkt dat een oost-west gerichte stroming op een diepte van ongeveer 7000 kilometer, die doorgaans ruim vóór het begin van een nieuwe zonnecyclus verschijnt, nog niet op gang is gekomen. Dat betekent dat de zonnecyclus na de huidige in elk geval wordt vertraagd tot 2021 of 2022, en misschien zelfs helemaal uitblijft.

Dat laatste zou in overeenstemming zijn met de conclusies van zonnefysici Matt Penn en William Livingston, die hebben vastgesteld dat de magnetische velden van zonnevlekken de afgelopen dertien jaar aanzienlijk zwakker zijn geworden. Als dit zo doorgaat, kunnen ze binnen enkele jaren geen zonnevlekken meer vormen.

En ten slotte heeft zonneonderzoeker Richard Altrock geconstateerd dat ook magnetische verschijnselen in de atmosfeer boven de polen van de zon, die normaal gesproken het verloop van de zonnecyclus volgen, de afgelopen decennia sterk zijn afgezwakt.*

Als deze voortekenen niet bedriegen, zou het komende zonnevlekkenmaximum, dat omstreeks 2013 wordt verwacht, voorlopig wel eens het laatste kunnen zijn. Wat de gevolgen daarvan zullen zijn, is nog onduidelijk. Tijdens de vorige winterslaap van de zon, die zeventig jaar duurde (van 1645 tot 1715), daalden de temperaturen op aarde met een halve tot een hele graad. Dat zou voldoende zijn om de mondiale opwarming van de afgelopen eeuw teniet te doen. Maar of dat zogeheten Maunderminimum inderdaad de directe oorzaak van die ‘kleine ijstijd’ was, staat nog niet vast. Wellicht dat het komende minimum uitsluitsel kan geven.

* Hier had ik aan moeten toevoegen dat het afzwakken van het polaire magnetische veld van de zon eerder – en beter – is gemeten door Kees de Jager en Silvia Duhau. Waarvan akte!


Op dit artikel rust auteursrecht van NRC Handelsblad BV, respectievelijk van de oorspronkelijke auteur.